Cuộc phân tranh là tác phẩm thứ 2 trong loạt tiểu thuyết của Thiên Sơn viết về lịch sử Việt Nam thế kỷ 20. Tác phẩm mang đến một cách nhìn mới về lịch sử, dựng lên cả một thế giới nghệ thuật phong phú, đa chiều, dữ dội khiến người đọc đi từ bất ngờ này đến bất ngờ khác trong sự chuyển biến liên tục của chuỗi sự kiện, lặn sâu bí ẩn phía sau các biến cố và thân phận các nhân vật lịch sử.

Tác giả Thiên Sơn và bìa cuốn tiểu thuyết Cuộc phân tranh được trao giải Ba tại Cuộc thi Sáng tác Tiểu thuyết Thời báo Văn học Nghệ thuật lần thứ I (2023 - 2025)

Tiếp theo Gió bụi đầy trời (Giải thưởng tiểu thuyết Hội nhà văn Việt Nam 2020) viết về khoảng thời gian từ tháng 8-1945 đến tháng 5-1946, thời gian nghệ thuật trong tác phẩm Cuộc phân tranh được tác giả chú ý khắc họa từ tháng 6-1946 đến tháng 4-1949. Ðó là khoảng thời gian diễn ra các sự kiện lớn như: thực dân Pháp lập ra chính phủ nước Nam Kỳ tự trị do Nguyễn Văn Thinh làm Thủ tướng; cuộc đàm phán và sự bế tắc, sụp đổ tại Hội nghị  Fontainebleau giữa phái đoàn chính phủ Việt Nam dân chủ Cộng hòa và chính phủ Pháp; Hồ Chí Minh làm thượng khách của nước Pháp với nhiều hoạt động phong phú và ký tạm ước 14-9 trước khi xuống tàu trở về Việt Nam; sự rút lui của các lực lượng đối lập tại miền Bắc thân Trung Hoa Dân quốc; Quân đội Pháp đánh vào Hải Phòng tháng 11 năm 1946; Toàn quốc kháng chiến, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ rời Hà Nội trở lại vùng căn cứ Việt Bắc; cuộc đàm phán bí mật giữa Việt Nam dân chủ Cộng hòa và Pháp thất bại; Cuộc tấn công lên Việt Bắc của quân đội Pháp; giải pháp Bảo Ðại lập ra chính phủ Quốc gia Việt Nam, Pháp đưa Bảo Ðại trở lại làm Quốc trưởng…

Có thể thấy, ở Cuộc phân tranh, một bức tranh lịch sử rộng lớn, phức hợp, nhiều chiều được dựng lên một cách công phu. Trong bức tranh tổng thể của lịch sử đó, có sự xuất hiện những nhân vật lớn nhất ở các xu hướng chính trị khác nhau, đối lập nhau gay gắt: Về phía các nhà lãnh đạo Việt Minh có Hồ Chí Minh, Võ Nguyên Giáp, Trường Chinh, Phạm Văn Ðồng;  phía Việt Nam quốc dân đảng có Vũ Hồng Khanh; Ðại Việt có Trương Tử Anh; Việt Nam Cách mạng Ðồng minh hội có Nguyễn Hải Thần; phía những người mang tư tưởng quốc gia có Bảo Ðại, Ngô Ðình Diệm, Trần Văn Hữu, Nguyễn Văn Thinh; phía Pháp có  Jean Sainteny, D’Argenlieu,  Leclerc, Pignon, Salan... Với khả năng bao quát như vậy, Thiên Sơn đã dựng lên một bức tranh đa diện, nhiều màu vẻ. Từ những cuộc đàm phán bí mật, đến những cuộc ám sát chìm lấp trong bóng tối lịch sử; những bí mật đời tư và những cuộc tình của Bảo Ðại, những mỹ nhân từng dính líu đến cuộc đời ông trong những năm ở Hồng Kông... Qua những toan tính và xung đột giữa các lực lượng chính trị đó, lịch sử đã vận hành theo những quy luật nghiệt ngã của nó với những bước ngoặt chi phối đến số phận hàng triệu con người và điều hướng sự phát triển của giai đoạn lịch sử tiếp theo.

Nhà văn Thiên Sơn không chỉ tái hiện một giai đoạn lịch sử đầy biến cố dữ dội mà còn chủ trương dựng lên ở đó bức tranh lịch sử tổng thể, phức hợp và nóng bỏng. Lịch sử vì thế không còn khô khan mà như một thế giới đầy bí ẩn và biến động, có sức tác động sâu sắc, biến người đọc thành những chứng nhân được tham dự vào đó. Với sự miêu tả linh hoạt, lịch sử được xoay trở qua nhiều điểm nhìn từ các nhân vật ở những lực lượng chính trị khác nhau, tạo ra những ánh xạ phức tạp, soi sáng ở những góc độ và chiều kích khác nhau để người đọc cảm nhận được tất cả sự phức tạp, hỗn mang và nghiệt ngã của nó.

Các tác giả nhận giải Ba tại Cuộc thi Sáng tác Tiểu thuyết Thời báo Văn học Nghệ thuật lần thứ I (2023 - 2025)

Ðiều đặc biệt là tác phẩm đã khắc họa hình tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh mang khát vọng hòa bình của cả dân tộc Việt Nam, đã vô cùng mềm dẻo, quyền biến và làm tất cả để tránh cuộc chiến tranh với Pháp. Nhưng, cuối cùng, trước những âm mưu thâm độc dã tâm cướp nước ta một lần nữa của thực dân Pháp, Người đã cùng với dân tộc mình đứng lên tiến hành cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp vô cùng anh dũng với ý chí mãnh liệt vì độc lập, tự do, vì quyền sống và hạnh phúc của nhân dân Việt Nam.

Sự độc đáo trong bút pháp của Thiên Sơn qua tác phẩm tiểu thuyết Cuộc phân tranh thể hiện ở chỗ: lịch sử được tái hiện như một tảng băng trôi với biết bao bí mật, đổi thay, ngẫu nhiên; là lịch sử được cá nhân hóa cao độ bởi tư tưởng và hành động của các nhân vật lịch sử. Với Thiên Sơn, viết về lịch sử giống như một sự khám phá, một sự đắm chìm vào những trầm tích để làm bật lên nhưng vấn đề tư tưởng của thời đại, trí tuệ và khát vọng của dân tộc Việt Nam trong thế kỷ 20.

Cuốn sách giúp rọi soi vào những chiều sâu thăm thẳm của lịch sử hiện đại, làm ánh lên vẻ đẹp của trí tuệ dân tộc Việt Nam và khát vọng hòa bình, khát vọng nhân văn trong thời đại Hồ Chí Minh. Tại Cuộc thi Sáng tác Tiểu thuyết Thời báo Văn học Nghệ thuật lần thứ I (2023 - 2025), tiểu thuyết Cuộc phân tranh đã được trao giải Ba. Cuộc thi mang ý nghĩa như một nguồn động lực mới, góp phần thúc đẩy sự phát triển của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, trong bối cảnh nền văn học nước ta đang chuyển mình mạnh mẽ theo xu thế hội nhập sâu rộng với thế giới trên mọi phương diện. Bởi vậy, cuộc thi không chỉ khuyến khích sáng tạo, tìm kiếm những tiếng nói nghệ thuật đặc sắc, mà còn tạo dựng một không gian văn học nhân văn và cởi mở. Việc tác phẩm Cuộc phân tranh được trao giải thưởng lần này cho thấy, tác phẩm đã góp phần lan tỏa những giá trị thẩm mỹ mới, khẳng định vị thế của tiểu thuyết Việt Nam trong dòng chảy văn học đương đại.

LÊ MINH

Nguồn: Tạp chí VHNT số 623, tháng 10-2025